6 VÒNG CUNG CẢM XÚC TRONG KỂ CHUYỆN – LÝ DO TẠI SAO BẠN NÊN SỬ DỤNG CHÚNG VÀ ĐÂU LÀ MÔ HÌNH TỐT NHẤT

Một nghiên cứu mới cho thấy trong luận văn thạc sĩ bị từ chối của Kurt Vonnegut đã nhắc đến việc: mọi câu chuyện đều có thể được phân loại thành một trong 6 loại chính.

Trong suốt sự nghiệp nghệ thuật của mình, Kurt Vonnegut đã có nhiều đóng góp cho nghệ thuật kể chuyện. Nhưng bạn đã biết về tác phẩm mà ông cho là quan trọng nhất của mình đã hoàn toàn bị từ chối không?

Là một sinh viên tốt nghiệp Đại học Chicago, Vonnegut đã viết luận văn thạc sĩ về Nhân học với quan niệm rằng “các câu chuyện có mô thức có thể được thể hiện dưới dạng một biểu đồ trên giấy, và hình dạng của biểu đồ đồ của các câu chuyện của một xã hội nhất định cũng thú vị như hình dạng của cái nồi hoặc đầu mũi giáo vậy.

Về cơ bản, những gì mà các biểu đồ này tiết lộ là mọi câu chuyện đều có một hình dạng nhất định. Trên thực tế, có nhiều câu chuyện có cùng hình dạng. Các hình dạng này có thể được tìm thấy bằng cách theo dõi sự lên xuống trong hành trình của nhân vật chính – hay còn gọi là ‘vòng cung cảm xúc’ của câu chuyện. Luận văn thạc sĩ bị từ chối của Vonnegut định nghĩa vòng cung cảm xúc của câu chuyện dưới dạng một đồ thị trên hai trục ‘bắt đầu – kết thúc’ và ‘xui xẻo – may mắn’. Về mặt toán học thì trục GI (xui xẻo – may mắn) tương đương với trục y,  theo Vonnegut thì xui xẻo là “bệnh tật và nghèo đói” – nằm ở phía dưới, và may mắn là “giàu có và có sức khỏe tốt” – nằm ở phía trên. Trục BE (bắt đầu – kết thúc) tương đương với trục x trong toán học, thể hiện cho mở đầu và kết thúc của câu chuyện. Đồ thị này trôi nổi đâu đó ở giữa hệ trục tọa độ này.

“Tất cả các câu chuyện đều rơi vào một trong sáu vòng cung cảm xúc – hay nói đúng hơn, và vòng cung cảm xúc và nghịch đảo của chúng.”

Vào năm 1995, Vonnegut đã đưa ra một minh chứng đơn giản về cách thức hoạt động của luận án:

Vonnegut chỉ ra ba ví dụ về các vòng cung cảm xúc: vòng cung “người đàn ông dưới hố”, vòng cung “trai gái gặp nhau”, và vòng cung “cô bé Lọ Lem”. Ngoài các vòng cung này, ông còn định nghĩa các vòng cung “từ tệ đến cực kỳ tồi tệ”, “đường nào đi lên”, “câu chuyện sáng tạo”, “Cựu ước” và “Tân ước”.

Dưới đây, nhà thiết kế đồ họa Maya Eilam đã minh họa lại  infographic về các vòng cung cảm xúc mà Vonnegut tin rằng có thể phù hợp với mọi câu chuyện trong ngôn ngữ viết.

Kurt Vonnegut nổi danh và được yêu mến trên toàn cầu thông qua các tiểu thuyết của ông bao gồm: Slaughterhouse-Five, Cat’s Cradle, Breakfast of Champions… và nhiều tiểu thuyết khác.

Nhưng ông gọi luận văn tiến sĩ bị từ chối của mình về Nhân học là đóng góp đáng kể nhất cho nền văn hóa của ông.

Ý tưởng căn bản của luận văn này là một nhân vật chính của câu chuyện trải qua những thăng trầm và những biến cố này có thể được biểu diễn dưới dạng một đồ thị và cho thấy hình dáng của câu chuyện.

Hình dáng của các câu chuyện của xã hội, theo ông, cũng thú vị không kém gì hình dạng của cái nồi hay mũi nhọn của cây giáo. Chúng ta hãy cùng tìm hiểu.

  • Người đàn ông dưới hố: Nhân vật chính vướng vào rắc rối và rồi tìm được cách thoát ra, trở nên tốt hơn sau những gì đã trải qua.
  • Ví dụ về sách: Arsenic and Old Lace
  • Ví dụ về phim: Harold & Kumar Go To White Castle

 

  • Trai gái gặp nhau: Nhân vật chính gặp được một điều rất tuyệt vời, có được nó, đánh mất đó và rồi quay lại với nhau mãi mãi.
  • Ví dụ về sách: Jane Eyre
  • Ví dụ về phim: Eternal Sunshine of the Spotless Mind.

 

  • Từ tệ đến cực kỳ tệ hại: Nhân vật chính có xuất thân khá thê thảm và cuộc đời của anh ta trượt dốc, trở nên ngày càng tồi tệ hơn, không có hy vọng gì là mọi chuyện sẽ trở nên tốt đẹp hơn cả.
  • Ví dụ về sách: The Metamorphosis (Hóa Thân)
  • Ví dụ về phim: The Twilight Zone

 

  • Đường nào đi lên: Câu chuyện mang tính mơ hồ giống như đời thực, làm cho chúng ta không biết được rằng liệu những tiến triển mới là tốt hay xấu.
  • Ví dụ về sách: Hamlet
  • Ví dụ về phim: The Sopranos

 

  • Câu chuyện sáng tạo: Trong các câu chuyện sáng tạo của nhiều nền văn hóa, loài người nhận được các món quà từ một vị thần. Đầu tiên là những thứ chính yếu, lớn lao như bầu trời và mặt đất, rồi những thứ nhỏ hơn như chim sẻ và điện thoại di động. Tuy nhiên, đây không phải là một mô thức phổ biến trong các câu chuyện của phương tây.

 

  • Cựu ước: Nhận loại nhận được nhiều tặng phẩm từ một vị thần nhưng đột nhiên bị lật đổ khỏi vị thế tốt trong một lần vấp ngã quy mô lớn.
  • Ví dụ về sách: Những kỳ vọng lớn lao (bản gốc).

 

  • Tân ước: Nhận loại nhận được nhiều tặng phẩm từ một vị thần nhưng đột nhiên bị lật đổ khỏi vị thế tốt nhưng rồi lại nhận được hạnh phúc ngoài mong đợi
  • Ví dụ về sách: Những kỳ vọng lớn lao (bản sửa đổi)

 

  • Cô bé Lọ Lem: Nó là sự tương đồng giữa mô thức câu chuyện về Cô bé Lọ lem và Tân ước đã ảnh hưởng đến Vonnegut rất nhiều lần đầu năm 1947 và sau đó dựa trên những kinh nghiệm đời mình, ông tiếp tục viết các bài luận và các bài giảng về các mô thức câu chuyện.

Năm 2016: một nhóm sinh viên tại Computational Story Lab của Trường đại học Vermont ở Burlington đã chứng minh rằng Vonnegut và luận văn của ông là chính xác. Andrew J. Reagan, cùng với các đồng nghiệp là Lewis Mitchell, Dilan Kiley, Christopher M Danforth, và Peter Sheridan Dodds là những người đứng sau bài báo khoa học có tên là Những vòng cung cảm xúc của câu chuyện bị chi phối bởi sáu hình dạng cơ bản.

Bài viết bắt đầu bằng một giải thích mang tính trừu tượng về việc làm thế nào mà “khả năng giao tiếp của chúng ta phụ thuộc một phần vào các trải nghiệm cảm xúc chung, với các câu chuyện thường đi theo những quỹ đạo cảm xúc các biệt và hình thành những mô thức có ý nghĩa đối với chúng ta. Các quỹ đạo cảm xúc này tương đương với “các hình dạng của câu chuyện” mà Vonnegut đưa ra.

Công nghệ hiện đại có những lợi thế của nó. Vonnegut đã đưa ra giả thuyết rằng các vòng cung cảm xúc này có thể được phân tích bằng máy tính, Reagan và các đồng sự đã đi trước và sử dụng máy tính và tìm ra chúng. Phương pháp của họ rất khó để tóm tắt, giả sử nếu bạn không quen với ‘phân tích một ma trận ra thành tích của nhiều ma trận đặc biệt khác bằng phân rã giá trị số ít (singular value decomposition – SVD), sử dụng thuật toán học có giám sát bằng phân nhóm theo thứ bậc (agglomerative (hierarchical) clustering) bằng phương pháp của Ward, hoặc sử dụng thuật toán học không giám sát bằng bằng một mạng neuron nhân tạo tự tổ chức (self-organizing map – SOM). Nếu bạn hiểu được toán học ở cấp độ này, thì bằng một cách, hãy đi sâu vào bài viết này một cách trọn vẹn.

Bộ phim hay câu chuyện nào đặc biệt hấp dẫn bạn? Hãy thử xác định loại vòng cung cảm xúc của câu chuyện đó và ứng dụng nó vào câu chuyện của chính bạn.

Đối với những người ít có năng khiếu về toán học như chúng tôi, các nhà nghiên cứu đã sử dụng một tập hợp con đã được lọc bao gồm 1 327 câu chuyện từ bộ sưu tập tiểu thuyết của Project Gutenberg, phân tích 10 000 từ dựa trên các ý kiến ngụ ý chung và đánh giá chúng theo bậc thang hạnh phúc. Họ đã sử dụng một Hedonometer, một công cụ đo lường hạnh phúc hay niềm vui cho “khả năng tạo ra từ có ý nghĩa chuyển đổi biểu đồ” hay các biểu đồ đo lường sự thay đổi tần số từ, tạo các đột biến hoặc giảm dần trong hạnh phúc.

Nói một cách đơn giản nhất, nhóm Đại học Vermont “kiểm tra các vòng cung cảm xúc được viện dẫn thông qua các từ ngữ được sử dụng”. Vì các từ xuất hiện trong các cuốn sách mà họ lấy mẫu (tất cả đều là tiểu thuyết hư cấu được viết bằng tiếng anh), một vòng cung câu chuyện được tạo ra trong mối quan hệ liên quan đến tần suất các từ ngữ thể hiện sự hạnh phúc hoặc buồn bã trong mỗi phần của cuốn sách. Vòng cung này trong tần suất các từ ngữ chỉ sự buồn bã hoặc hạnh phúc xuất hiện có thể liên quan đến những thăng trầm trong hành trình của nhân vật.

Để đưa điều này vào bối cảnh cụ thể, bạn có thể kiểm tra danh sách các phim được xếp hạng bởi hạnh phúc được sưu tập bằng phương pháp tương tự của Hedonometer.  Dưới đây là các ví dụ lấy từ bài viết về cách vòng cung cảm xúc này được minh họa:

Khi vòng cung của 1300 quyển sách được so sánh với nhau, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng tất cả các câu chuyện đều rơi vào một trong sáu vòng cung cảm xúc chính – hay nói đúng hơn là 3 vòng cung cảm xúc và nghịch đảo của chúng. Họ đặt tên chúng như sau:

  • Khố rách áo ôm đến giàu có (tăng tiến) SV1
  • Một sự gia tăng ổn định, liên tục trong bậc thang cảm xúc, như trong một câu chuyện kẻ khố rách áo ôm dần dần trở nên giàu có, như Alice’s Adventures Underground của Lewis Carroll.

 

  • Bi kịch hay là từ người giàu thành kẻ khố rách áo ôm (sự suy sụp): SV1
  • Một sự sụp đổ liên tục trong bậc thang cảm xúc, như trong một bi kịch kiểu Romeo và Juliet.

 

  • Người đàn ông sụp hố (xuống rồi lên): SV2
  • Một sự suy sụp, sau đó lại là một sự tăng tiến, như câu chuyện người đàn ông sụp hố, do Vonnegut thảo luận.

 

  • Icarus (lên rồi xuống): SV 2
  • Nhân vật thành công, rồi thất bại, như thần thoại Hy Lạp về Icarus.

 

  • Cô bé lọ lem (lên và lên): SV 3
  • Cuộc đời cứ lên hương và lên hương mãi, như cuộc đời của cô bé Lọ Lem vậy.

 

  • Oedipus (xuống-lên-xuống): SV 3
  • Cuộc đời xuống rồi lên rồi lại xuống, như cuộc đời của Oedipus vậy.

Hơn nữa, họ thấy rằng một số vòng cung câu chuyện thành công hơn đáng kể so với phần còn lại. Bằng cách so sánh câu chuyện với vòng cung của nó với số lần cuốn sách đó được tải xuống từ Project Gutenberg, nhóm nghiên cứu có thể thấy loại vòng cung nào thu hút người đọc. Họ phát hiện ra rằng “Icarus,” “Oedipus,” và “Người-đàn-ông-sụp-hố” là những vòng cung nhân vật thành công nhất.

Rõ ràng là, vòng cung cảm xúc của câu chuyện là một yếu tố quan trọng đối với thành công của nó. Lần tới, khi bạn nghĩ tới việc viết kịch bản và không biết phải bắt đầu từ đâu, hãy xem xét việc bắt đầu brainstorm ý tưởng với một trong sau vòng cung cảm xúc này. Sử dụng vòng cung cảm xúc như một điểm bắt đầu và làm sáng tỏ cốt truyện của bạn từ đó. Có bộ phim hay câu chuyện nào hấp dẫn bạn không? Hãy thử xác định vòng cung cảm xúc của câu chuyện đó và sử dụng nó trong câu chuyện của bạn. Nó không phải là ăn cắp. Nó là một ngành khoa học được gọi tên là “tự sự” (narratology), một thành phần của văn hóa dân gian dùng trong việc nghiên cứu “một loạt các sự kiện, có thật hoặc hư cấu; được trình bày cho người đọc hoặc người nghe”.

Nhưng vẫn có khả năng một câu chuyện được kể mà không dùng đến 6 vòng cung này. Hay, bạn biết đấy, “thể nghiệm”.

Nguồn: No Film School

Pixel Factory sưu tầm và biên dịch